Ваҳдати миллӣ дар низоми давлатдории муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун падидаи ҳуқуқӣ дорои хусусияти конститутсионӣ мебошад. Он дар шароити ташаккули давлати ҳуқуқбунёд ҳамчун унсури муҳими таъмини суботи ҳуқуқӣ, волоияти қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд зуҳур мекунад. Аз ин нуқтаи назар, ваҳдати миллӣ дар худ маҷмӯи меъёрҳо, принсипҳо ва механизмҳои ҳуқуқиро таҷассум менамояд, ки ба танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва таҳкими якпорчагии давлат равона шудаанд.
Асоси ҳуқуқии ваҳдати миллӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, пеш аз ҳама, дар Конститутсияи кишвар ифода ёфтааст, ки он принсипҳои бунёдии давлати ҳуқуқбунёд, демократӣ ва дунявиро муқаррар мекунад. Дар ин замина, баробарҳуқуқии шаҳрвандон новобаста аз миллат, забон, дин ва мансубияти иҷтимоӣ ҳамчун яке аз пояҳои муҳими ҳуқуқии ваҳдати миллӣ баромад мекунад. Ин принсип имкон медиҳад, ки дар ҷомеа ҳамагуна табъиз пешгирӣ гардида, ҳамзистии осоишта ва ҳамгироии иҷтимоӣ таъмин карда шавад.
Аз лиҳози назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ, ваҳдати миллӣ ҳамчун ҳолати устувори муносибатҳои ҳуқуқӣ байни давлат ва ҷомеа фаҳмида мешавад, ки дар он манфиатҳои умумимиллӣ аз ҷониби низоми ҳуқуқӣ ҳифз ва танзим мегарданд. Давлат дар ин раванд ҳамчун кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд баромад намуда, тавассути институтҳои ҳуқуқӣ мувозинати манфиатҳои гуногуни иҷтимоиро таъмин мекунад. Ин ҳолат махсусан дар шароити давраи баъдинизоъии Тоҷикистон аҳамияти калони амалӣ касб намудааст.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27 июни соли 1997 ба имзо расид, дар низоми ҳуқуқии кишвар ҳамчун санади муҳими сиёсӣ арзёбӣ мегардад. Ин санад хотимаи низоъҳои мусаллаҳонаро таъмин намуда, ба ташаккули механизми нави ҳуқуқии ҳамгироии ҷомеа ва барқарорсозии институтҳои давлатӣ замина гузошт. Аз ҳамин давра сар карда, раванди таҳкими ваҳдати миллӣ бо рушди низоми ҳуқуқии миллӣ робитаи мустақим пайдо кард. Дар сатҳи қонунгузории ҷорӣ, ваҳдати миллӣ тавассути як қатор қонунҳои соҳавӣ ҳифз ва таҳким меёбад. Ин санадҳо ба коҳиши тафриқаҳои иҷтимоӣ, таҳкими арзишҳои умумимиллӣ ва баланд бардоштани сатҳи масъулияти шаҳрвандӣ мусоидат мекунанд.
Аз дидгоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, ваҳдати миллӣ бо принсипҳои асосии муносибатҳои байнидавлатӣ, аз ҷумла эҳтироми соҳибихтиёрӣ, тамомияти арзӣ ва дахолат накардан ба корҳои дохилии давлатҳо робитаи зич дорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути таҳкими ваҳдати миллӣ тавонистааст мавқеи худро ҳамчун давлати мустақил ва дорои низоми устувори ҳуқуқӣ дар арсаи байналмилалӣ тақвият бахшад. Ин ҳолат ба афзоиши эътимоди ҷомеаи ҷаҳонӣ ба сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар мусоидат намудааст.
Ҳамин тавр, ваҳдати миллӣ ҳамчун падидаи ҳуқуқӣ дорои хусусияти комплексӣ мебошад, зеро он ҳамзамон унсурҳои ҳуқуқи конститутсионӣ, ҳуқуқи маъмурӣ ва ҳуқуқи байналмилалиро дар бар мегирад. Он ҳамчун меъёри танзимкунанда ва принсипи роҳбарикунандаи сиёсати давлатӣ дар самти таъмини субот ва рушди устувор баромад мекунад. Ба ин маънӣ, ваҳдати миллӣ ба сифати яке аз сутунҳои асосии давлати ҳуқуқбунёд дар Тоҷикистон шинохта мешавад.
Бояд гуфт, ки аз лиҳози ҳуқуқӣ мафҳуми “ваҳдати миллӣ” дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун истилоҳи мустақим дар моддаҳои ягонаи конститутсионӣ маҳдуд нашуда, ҳамчун принсипи фарогири низоми ҳуқуқии давлат дар маҷмӯи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ таҷассум ёфтааст. Яъне, ваҳдати миллӣ бештар хусусияти принсипӣ дошта, дар шакли меъёрҳои мустақим ва ғайримустақим дар санадҳои гуногуни ҳуқуқӣ инъикос гардидааст. Ин ҳолат ба табиати комплексии он ҳамчун падидаи ҳуқуқӣ ишора мекунад, ки ҳамзамон ба асосҳои сохтори конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин суботи ҷомеа такя менамояд.
Асоси конститутсионии ваҳдати миллӣ, пеш аз ҳама, дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ифода ёфтааст. Махсусан, моддаҳое, ки Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, ягона ва иҷтимоӣ муайян мекунанд, заминаи ҳуқуқии ваҳдати миллиро ташкил медиҳанд. Принсипи баробарҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, манъи табъиз аз рӯи миллат, нажод, забон ва дин, инчунин кафолати озодии виҷдон ва эътиқод аз ҷумлаи муҳимтарин меъёрҳое мебошанд, ки бевосита ба таҳкими ваҳдати миллӣ хизмат мекунанд. Ин меъёрҳо имкон медиҳанд, ки ҷомеа дар асоси адолати ҳуқуқӣ ва баробарӣ муттаҳид гардад.
Аз нуқтаи назари ҳуқуқи маъмурӣ ва ҳуқуқи ҷиноятӣ низ ваҳдати миллӣ ҳамчун арзиши муҳофизатшаванда баромад мекунад. Меъёрҳое, ки ба пешгирии ифротгароӣ, терроризм ва барангехтани кинаю адовати миллӣ, нажодӣ ё динӣ равона шудаанд, бевосита ба ҳифзи суботи ҷомеа ва ваҳдати миллӣ хизмат мекунанд. Ин меъёрҳо дар Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ гардида, барои ҳифзи амнияти миллӣ ва тартиботи ҷамъиятӣ аҳамияти калидӣ доранд.
Аз дидгоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси санадҳои эътирофшудаи байналмилалӣ, аз ҷумла Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ, уҳдадор аст, ки ҳуқуқу озодиҳои инсонро риоя намуда, принсипҳои баробарӣ ва манъи табъизро таъмин намояд. Ин уҳдадориҳо низ ба таҳкими ваҳдати миллӣ дар сатҳи дохилӣ мусоидат мекунанд, зеро риояи стандартҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон яке аз омилҳои муҳими суботи ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Ҳамин тариқ, метавон хулоса намуд, ки ваҳдати миллӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун падидаи ҳуқуқӣ дар шакли маҷмӯи принсипҳо, меъёрҳо ва институтҳои ҳуқуқӣ дар Конститутсия, қонунҳои соҳавӣ ва санадҳои байналмилалӣ таҷассум ёфтааст. Он унсури муҳими низоми ҳуқуқии давлати ҳуқуқбунёд буда, барои таъмини суботи ҷомеа, рушди давлатдорӣ ва таҳкими якпорчагии миллӣ нақши ҳалкунанда мебозад.
САЙДАЛИЗОДА Орзу Илҳом,
сардори шуъбаи кадрҳо ва корҳои махсус,
доктори фалсафа (PhD), доктор аз рўйи ихтисос
