Дар остонаи таҷлили Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва 35-солагии Истиқлоли давлатии кишвар бознигарӣ ба марҳилаҳои сарнавиштсози таърихи навини давлатдории тоҷикон ва омӯзиши нақши роҳбарияти сиёсӣ дар ташаккули низоми давлатдории миллӣ аҳамияти хос дорад. Зеро дарки арзиши истиқлолияти давлатӣ, шинохти моҳияти ваҳдати миллӣ ва қадршиносии сулҳу суботи ҷомеа бе омӯзиши воқеаҳои мураккаби ибтидои солҳои навадуми асри гузашта имконнопазир аст. Ин давра барои мардуми Тоҷикистон имтиҳони ҷиддии таърихӣ буда, зарурати қабули қарорҳои тақдирсозро дар роҳи ҳифзи давлатдории миллӣ ба миён овард.
Пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ 9 сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи нави таърихӣ ворид гардид. Истиқлолият барои бунёди давлати соҳибихтиёр, ташаккули низоми мустақили сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ имкониятҳои васеъ фароҳам овард. Аммо дар баробари ин, ихтилофҳои шадиди сиёсӣ ва буҳрони дохилӣ кишварро ба вазъияти ниҳоят мураккаб рӯ ба рӯ намуданд. Ҷанги шаҳрвандӣ, заиф гардидани фаъолияти сохторҳои давлатӣ, муҳоҷирати иҷбории шаҳрвандон, харобшавии инфрасохтори иқтисодию иҷтимоӣ ва хатари парокандашавии кишвар аз масъалаҳои нигаронкунандаи он замон ба шумор мерафтанд. Дар чунин шароити ҳассос зарурати андешидани тадбирҳои таъхирнопазир барои барқарор намудани сохти конститутсионӣ, таъмини фаъолияти муназзами мақомоти давлатӣ, қатъи хунрезӣ ва муайян кардани самти минбаъдаи рушди мамлакат ба миён омад. Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби ноҳияи Хуҷанд ба кори худ оғоз намуд, маҳз ба ҳамин ҳадафҳои ҳаётан муҳим равона гардида буд.
Яке аз рӯйдодҳои сарнавиштсози ин иҷлосия 19 ноябри соли 1992 ба вуқӯъ пайваст. Дар ин рӯз муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо овоздиҳии пинҳонӣ ва бо ҷонибдории 186 нафар вакили мардумӣ Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд. Ҳамзамон, ваколатҳои Сарвари давлат ба Раиси тозаинтихоби Шӯрои Олӣ вогузор карда шуданд. Ин интихоб дар шароите сурат гирифт, ки кишвар ба роҳбарии қавӣ, иродаи устувори сиёсӣ ва барномаи мушаххаси наҷоти давлат ниёз дошт. Масъулияти бузурги таърихӣ ба зиммаи роҳбари нав вогузор гардид, зеро вазифаи аввалиндараҷа қатъи ҷанги шаҳрвандӣ, барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ, таъмини амнияти шаҳрвандон ва фароҳам овардани заминаҳои сулҳу субот буд. Маҳз аз ҳамин ҷиҳат Иҷлосияи XVI дар таърихи навини тоҷикон ҳамчун марҳилаи муҳими эҳёи сохторҳои давлатдорӣ ва муайян гардидани самти минбаъдаи рушди кишвар арзёбӣ мешавад. Қарорҳои дар он қабулшуда барои барқарорсозии низоми идоракунии давлатӣ, таҳкими пояҳои истиқлолият ва оғози раванди сулҳофаринӣ заминаи сиёсӣ фароҳам оварданд.
Яке аз масъалаҳои муҳимтарини давраи аввали давлатсозӣ расидан ба сулҳу ризоияти миллӣ буд. Дар шароите, ки ҷомеа ба гурӯҳҳои гуногуни сиёсӣ тақсим шуда, ихтилофҳо ба муқовимати мусаллаҳона табдил ёфта буданд, барқарор намудани ҳамдигарфаҳмӣ ва эътимоди ҷомеа вазифаи ниҳоят мураккаб ба ҳисоб мерафт. Бо ташаббус ва талошҳои роҳбарияти давлат, иштироки намояндагони ҷонибҳои даргир ва мусоидати кишварҳою созмонҳои байналмилалӣ раванди музокироти байни тоҷикон оғоз гардида, тадриҷан ба натиҷаҳои муҳим ноил шуд.
Ниҳоят, 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин санади таърихӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, оғози марҳилаи нави зиндагии осоишта ва таҳкими ваҳдати миллӣ гардид. Баъдан раванди бозгашти гурезаҳо, барқарорсозии инфрасохтори иқтисодию иҷтимоӣ, эҳёи истеҳсолот ва таҳкими ҳамбастагии ҷомеа вусъат пайдо кард. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки бо иродаи сиёсӣ, музокирот, гузаштҳои мутақобила ва афзалият додан ба манфиатҳои умумимиллӣ метавон мушкилтарин ихтилофҳоро ҳал намуда, ҷомеаро ба роҳи созандагӣ раҳнамун сохт. Арҷгузорӣ ба ин марҳилаи таърихӣ маънои онро дорад, ки мо сабақҳои гузаштаро фаромӯш насозем, истиқлолиятро ҳамчун арзиши муқаддаси миллӣ ҳифз намоем, сулҳу суботро таҳким бахшем ва барои ободии Ватан саҳми арзандаи худро гузорем. Зеро сулҳ ва ваҳдати миллӣ заминаи асосии рушди давлат, пешрафти иқтисодиёт ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии мардум мебошанд.
Қобили зикр аст, ки санаи 16 ноябр дар тақвими таърихии Тоҷикистон бо рӯйдодҳои муҳими давлатдорӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Аввалан, 16 ноябри соли 1992 Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Қасри Арбоб ба кори худ оғоз намуд. Баъдан, 16 ноябри соли 1994 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар асоси Конститутсияи нави Ҷумҳурии Тоҷикистон дар мақоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон савганд ёд карданд. Ин ду рӯйдод аз нигоҳи таърихӣ марҳилаҳои муҳимми ташаккул ва таҳкими давлатдории муосири тоҷиконро ифода менамоянд.
6 ноябри соли 1994 нахустин Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Дар ҳамин рӯз интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор шуда, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Президенти кишвар интихоб шуданд. Қабули Конститутсия барои ташаккули низоми нави конститутсионӣ, муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва таҳкими сохтори сиёсии мамлакат заминаи устувор гузошт. Минбаъд, 16 ноябри соли 1994 бо савгандёдкунии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон марҳилаи нави фаъолияти институти президентӣ оғоз гардид. Бо ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» 16 ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда шуд. Ин сана аҳамияти сиёсӣ, таърихӣ ва маърифатӣ дошта, барои омӯзиши роҳи тайкардаи давлатдории муосир, эҳтиром ба Конститутсия ва арзишҳои миллӣ, инчунин дарки масъулияти роҳбарӣ ва шаҳрвандӣ замина фароҳам меорад.
Дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ, ки дар соҳаҳои гуногуни ҳаёти кишвар ба даст омадаанд, бо татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат ва сиёсати созандаи роҳбарияти мамлакат алоқаманд мебошанд. Дар ин миён чор ҳадафи стратегии миллӣ – раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, расидан ба истиқлолияти энергетикӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар аҳамияти калидӣ доранд. Ин ҳадафҳо ба таҳкими иқтидори иқтисодӣ, рушди инфрасохтор, фароҳам овардани ҷойҳои нави корӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ равона гардидаанд.
Дар самти раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ бунёду таҷдиди роҳҳои автомобилгард, нақбҳо, пулҳо ва дигар иншооти муҳими нақлиётӣ амалӣ гардиданд. Ин иқдомҳо барои беҳтар намудани робитаҳои дохилии кишвар, пайвастани минтақаҳо ва тавсеаи ҳамкориҳои иқтисодию тиҷоратӣ бо давлатҳои ҳамсоя мусоидат намуданд. Дар соҳаи энергетика бошад, сохтмон ва таҷдиди неругоҳҳо, рушди шабакаҳои интиқоли неруи барқ ва истифодаи имкониятҳои гидроэнергетикии мамлакат ба таҳкими иқтидори энергетикии Тоҷикистон замина гузоштанд. Ҳамзамон, рушди кишоварзӣ, дастгирии истеҳсолкунандагони ватанӣ ва татбиқи барномаҳои соҳавӣ барои таъмини амнияти озуқаворӣ мусоидат карданд. Саноатикунонии босуръат низ ҳамчун ҳадафи чоруми стратегӣ ба рушди корхонаҳои истеҳсолӣ, коркарди ашёи хоми ватанӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ равона шудааст.
Дар баробари ин, Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони соҳибистиқлолӣ муносибатҳои байналмилалии худро густариш дода, бо давлатҳои мухталифи ҷаҳон ва созмонҳои байналмилалӣ ҳамкориҳои судмандро ба роҳ мондааст. Ба имзо расидани беш аз ду ҳазор санади ҳуқуқии байналмилалӣ дар самти ҳамкориҳои дуҷониба ва бисёрҷониба нишондиҳандаи тавсеаи робитаҳои дипломатӣ ва тақвияти заминаҳои ҳуқуқии муносибатҳои хориҷии кишвар мебошад. Сиёсати хориҷии Тоҷикистон, ки бар принсипҳои «дарҳои боз», эҳтироми соҳибихтиёрӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳамкории созанда асос ёфтааст, барои муаррифии шоистаи давлат дар арсаи байналмилалӣ имкониятҳои васеъ фароҳам овардааст.
Яке аз самтҳои барҷастаи сиёсати хориҷии Тоҷикистон ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи об ва иқлим ба ҳисоб меравад. Бо пешниҳоди Тоҷикистон ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ соли 2003 Соли байналмилалии оби тоза эълон гардид. Ин иқдом барои ҷалби таваҷҷуҳи кишварҳо ба масъалаҳои таъмини аҳолӣ бо оби тоза ва истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ замина гузошт. Баъдан, солҳои 2005–2015 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» эълон шуда, соли 2013 ҳамчун Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об таҷлил гардид.
Идомаи мантиқии ин ташаббусҳо эълон шудани солҳои 2018–2028 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» мебошад. Ҳамчунин, бо ташаббуси Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон намуда, 21 мартро ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо муқаррар кард. Ин иқдомҳо аз болоравии мақоми дипломатияи Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои муҳими ҷаҳонӣ ва таваҷҷуҳи пайвастаи роҳбарияти кишвар ба ҳифзи захираҳои табиӣ шаҳодат медиҳанд. Ташаббусҳои мазкур аҳамияти умумибашарӣ дошта, барои муттаҳид намудани талошҳои давлатҳо дар самти ҳифзи муҳити зист, истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ ва пешгирии оқибатҳои тағйирёбии иқлим мусоидат менамоянд.
Дастовардҳои даврони истиқлолият дар соҳаи маориф ва илму фарҳанг низ назаррас мебошанд. Дар ин давра барои рушди низоми таҳсилот, фароҳам овардани шароити мусоиди таълиму тарбия ва баланд бардоштани сатҳи саводнокии аҳолӣ тадбирҳои муҳим амалӣ гардиданд. Тибқи маълумоти омории пешниҳодшуда, дар кишвар 47 муассисаи таҳсилоти олӣ, 48 муассисаи таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбӣ ва 3746 муассисаи таҳсилоти умумӣ бунёд ва таъсис дода шудаанд. Дар баробари ин, 186 муассисаи таълимии шакли нав, аз ҷумла гимназияҳо, литсейҳо ва муассисаҳои таълимии байналмилалӣ, инчунин 400 муассисаи томактабӣ ба фаъолият оғоз намудаанд.
Дар муассисаҳои таълимии кишвар зиёда аз 138 ҳазор омӯзгор ба фаъолияти таълиму тарбия машғул буда, беш аз 76 фоизи онҳоро занону бонувон ташкил медиҳанд. Ин нишондиҳанда аз афзоиши имкониятҳои касбии занон ва нақши назарраси онҳо дар рушди соҳаи маориф шаҳодат медиҳад. Тавсеаи шабакаи муассисаҳои таълимӣ, беҳтар гардидани шароити моддию техникӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои муосири таълим ва таваҷҷуҳ ба омодасозии кадрҳои соҳибкасб барои рушди сармояи инсонӣ заминаи мусоид фароҳам овардааст.
Дар маҷмуъ, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таҳкими сулҳу субот, барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, пешрафти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии кишвар, инчунин муаррифии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар арсаи байналмилалӣ саҳми назаррас гузоштаанд. Роҳе, ки Тоҷикистон дар даврони истиқлолият тай намуд, аз марҳилаи ҳифзи давлатдорӣ ва расидан ба сулҳи миллӣ оғоз гардида, то татбиқи ҳадафҳои стратегии рушд ва густариши ташаббусҳои байналмилалӣ идома ёфт. Имрӯз дар назди давлат ва ҷомеа вазифаҳои нав, аз ҷумла таъмини рушди устувори иқтисодӣ, тақвияти иқтидори истеҳсолӣ, рушди илму технология, баланд бардоштани сифати таҳсилот, омодасозии мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи бозори меҳнат ва ҳифзи арзишҳои миллӣ қарор доранд. Иҷрои ин вазифаҳо аз ҳар як шаҳрванди кишвар масъулияти баланд, ҳисси ватандӯстӣ ва саҳмгузории фаъолро тақозо менамояд. Зеро ҳифзи истиқлолият ва таҳкими давлатдорӣ кори дастаҷамъона буда, ояндаи миллат аз сатҳи масъулиятшиносӣ, дониш, касбият ва фаъолияти созандаи шаҳрвандони он вобастагии мустақим дорад. Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари арҷгузорӣ ба таърихи давлатдории навин, инчунин фурсати муносибест барои дарки арзиши сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва масъулияти ҳар як сокини мамлакат дар назди Ватан. Ин сана моро водор месозад, ки ба роҳи тайкардаи миллат бо эҳтиром назар афканда, аз сабақҳои таърихӣ хулосаҳои зарурӣ барорем ва барои пешрафти минбаъдаи Тоҷикистони соҳибистиқлол талош намоем.
мудири кафедраи забонҳо ва фанҳои гуманитарӣ,
номзади илмҳои педагогӣ, профессор