Омӯзгор дар ҳаёти ҷомеа мақоми махсус дошта, яке аз шахсиятҳои таъсиргузор дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва маърифати инсон ба ҳисоб меравад. Ҳар як инсон дар роҳи донишандӯзӣ, худшиносӣ ва камолоти маънавии худ аз мактаби устоду омӯзгор мегузарад. Аввалин дониш, таҷрибаи муошират, одоби муносибат бо дигарон, эҳсоси масъулият ва дарки арзишҳои зиндагӣ дар муҳити таълиму тарбия ташаккул меёбад. Аз ин рӯ, эҳтироми омӯзгор пеш аз ҳама арҷгузорӣ ба илму дониш, маърифат, меҳнат ва ояндаи ҷомеа мебошад.
Рӯзи омӯзгор фурсати муносибест барои қадршиносӣ аз заҳмати устодоне, ки умри худро ба таълиму тарбияи насли наврас ва ҷавон бахшидаанд. Ин сана моро водор месозад, ки ба фаъолияти пурмасъулияти омӯзгорон бо назари амиқтар нигарем ва саҳми онҳоро дар рушди маънавию зеҳнии ҷомеа бештар эҳсос намоем. Омӯзгор дар сафи пеши корҳои маърифатӣ қарор дошта, бо дониш, таҷриба ва масъулияти касбӣ барои баланд бардоштани сатҳи саводнокӣ, ҷаҳонбинӣ ва қобилияти фикрронии шогирдон талош мекунад.
Дар замони муосир, ки ҷомеа бо суръати баланд рушд карда, илм, технологияҳои иттилоотӣ ва равандҳои нави иҷтимоӣ ба тамоми соҳаҳои ҳаёт таъсир мерасонанд, масъулияти омӯзгор низ бештар мегардад. Муаллими имрӯз бояд пайваста дониш ва маҳорати касбии худро такмил диҳад, аз усулҳои самараноки таълим истифода барад, ба талаботи замон мутобиқ бошад ва барои рушди қобилиятҳои ҳар як хонанда шароити муносиб фароҳам оварад. Омӯзгор бояд ҳамзамон соҳиби дониш, фарҳанги баланд, ҷаҳонбинии васеъ ва қобилияти муоширати созанда бошад.
Дар тамоми давру замонҳо омӯзгор ҳамчун шахси соҳибмаърифат, роҳнамо ва тарбиятгари ҷомеа эътироф шудааст. Илму дониш аз насл ба насл тавассути устодон интиқол ёфта, таҷрибаи андӯхтаи ҷомеа ба насли нав расонида мешавад. Муаллим шогирдро ба зиндагии мустақил омода намуда, дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, тафаккур ва мавқеи иҷтимоии ӯ саҳм мегузорад. Аз ин ҷиҳат, таърихи пешрафти ҳар як ҷомеа бо фаъолияти омӯзгорон ва мактаби онҳо пайванди ногусастанӣ дорад. Мақоми омӯзгор бо гузаронидани дарс маҳдуд намешавад. Ӯ ҳамзамон тарбиятгар, роҳнамо, мушовир ва намунаи рафтори иҷтимоӣ барои шогирдон мебошад. Хонанда аз гуфтору рафтор, муносибат ва фарҳанги муоширати омӯзгор сабақ мегирад. Бинобар ин, муаллим бояд дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ адолат, меҳрубонӣ, сабру таҳаммул ва масъулияти баланди касбиро риоя намояд. Муносибати дуруст ба хонанда метавонад ба ташаккули боварӣ ба худ ва рушди қобилиятҳои ӯ таъсири мусбат расонад.
Яке аз вазифаҳои муҳими омӯзгор ошкор ва рушди истеъдоди шогирдон мебошад. Ҳар хонанда қобилият ва шавқу завқи хоси худро дорад. Яке ба фанҳои дақиқ майлу рағбати бештар нишон медиҳад, дигаре дар забон ва адабиёт, санъат, технология, варзиш ё дигар самтҳо қобилияти баланд дорад. Омӯзгори соҳибтаҷриба метавонад ин истеъдодҳоро сари вақт дарёфт намуда, барои рушди онҳо роҳҳои мувофиқро пешниҳод намояд. Дастгирии як омӯзгор дар марҳилаи муҳим метавонад ба интихоби дурусти касб ва муайян гардидани роҳи минбаъдаи зиндагии шогирд таъсири назаррас расонад.
Таълим аз тарбия ҷудо нест. Дониш вақте арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки дар баробари он ахлоқи ҳамида, масъулиятшиносӣ ва фарҳанги баланди инсонӣ ташаккул ёбад. Аз ин рӯ, омӯзгор дар раванди таълим ба тарбияи шахсияти хонанда низ аҳамияти ҷиддӣ медиҳад. Мактаб ва муассисаи таълимӣ барои кӯдак ё ҷавон муҳити муҳими иҷтимоӣ буда, дар он ӯ тарзи муносибат бо дигарон, эҳтироми калонсолон, риояи қоидаҳо, ҳамкорӣ бо ҳамсолон ва масъулият барои амалҳои худро меомӯзад. Тарбияи ватандӯстӣ низ яке аз самтҳои муҳими фаъолияти омӯзгор ба шумор меравад. Шинос намудани хонандагон бо таърихи миллат, фарҳанг, забон, адабиёт, арзишҳои миллӣ ва дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ барои ташаккули ҳисси муҳаббат ба Ватан ва масъулияти шаҳрвандӣ замина фароҳам меорад. Омӯзгор ба шогирд мефаҳмонад, ки пешрафти кишвар ба дониш, меҳнат, масъулият ва фаъолияти созандаи ҳар як шаҳрванд вобаста аст.
Муҳити солими равонӣ дар раванди таълим низ аҳамияти калон дорад. Муносибати самимӣ ва одилонаи омӯзгор ба хонанда метавонад дар синф фазои эътимод ва ҳамдигарфаҳмиро ба вуҷуд оварад. Вақте хонанда худро эҳтиромшуда ва дастгиришуда эҳсос мекунад, ӯ бештар ба омӯзиш шавқ пайдо карда, аз савол додан, андешаи худро баён кардан ва ҷустуҷӯи роҳҳои нави ҳалли масъалаҳо наметарсад. Аз ҳамин рӯ, муносибати инсонгароёна ба шогирд яке аз омилҳои муҳими самаранокии таълим мебошад.
Дар шароити рушди босуръати ҷомеаи иттилоотӣ истифодаи технологияҳои муосири таълимӣ низ ба яке аз ҷузъҳои муҳими фаъолияти омӯзгор табдил ёфтааст. Компютер, тахтаи электронӣ, китобҳои электронӣ, маводи аудиоиву видеоӣ, презентатсияҳо ва дигар воситаҳои рақамӣ метавонанд раванди дарсро ҷолибтар ва фаҳмотар гардонанд. Омӯзгор метавонад вобаста ба хусусияти фан аз тасвирҳо, харитаҳои электронӣ, моделҳо, маводи видеоӣ ва дигар захираҳои рақамӣ истифода намуда, имкониятҳои дарки мустақими мавзӯъро васеъ созад. Масалан, ҳангоми омӯзиши фанҳои табиӣ истифодаи тасвирҳо, моделҳо ва аниматсияҳои таълимӣ барои дарки равандҳои мураккаб мусоидат мекунад. Дар омӯзиши забон ва адабиёт матнҳои электронӣ, маводи аудиоӣ ва дигар захираҳои рақамӣ метавонанд малакаҳои хондан, шунидан ва таҳлили адабиро такмил диҳанд. Дар таълими таърих ва ҷуғрофия харитаҳои электронӣ, аксҳои таърихӣ ва филмҳои ҳуҷҷатӣ имкониятҳои бештареро барои шиносоӣ бо маводи таълимӣ фароҳам меоранд.
Бо вуҷуди рушди технологияҳо, шахсияти омӯзгор ҳамоно дар маркази раванди таълим қарор дорад. Воситаи техникӣ танҳо дар ҳолате самаранок мегардад, ки омӯзгор тавонад онро дуруст интихоб намуда, ба мақсад ва муҳтавои дарс мутобиқ созад. Аз ин рӯ, омӯзгори асри нав бояд ҳам омӯзгори соҳибтаҷриба ва ҳам омӯзандаи доимӣ бошад. Такмили ихтисос, азхуд намудани усулҳои нави таълим, шиносоӣ бо таҷрибаи пешқадам ва мубодилаи таҷриба бо ҳамкорон барои баланд бардоштани сифати таълим аҳамияти муҳим дорад. Дар баробари ин, таълиму тарбияи босифат танҳо бо фаъолияти омӯзгор маҳдуд намегардад. Ҳамкории муассисаи таълимӣ, оила ва худи хонанда барои рушди ҳамаҷонибаи шахсият зарур аст. Падару модар бояд ба таҳсил, рафтор, шавқу завқ ва пешрафти фарзанди худ таваҷҷуҳ дошта, бо омӯзгорон ҳамкории доимӣ ба роҳ монанд. Муаллим метавонад падару модарро аз дастовардҳо, мушкилот ва қобилиятҳои фарзандашон огоҳ созад, дар ҳоле ки волидон метавонанд ба омӯзгор дар бораи хусусиятҳои шахсӣ ва шавқу завқи фарзанди худ маълумоти зарурӣ пешниҳод намоянд. Чунин ҳамкорӣ барои интихоби усули муносибтарини таълиму тарбия ва фароҳам овардани муҳити мусоиди рушди кӯдак мусоидат мекунад. Муносибати омӯзгор ва хонанда низ бояд бар пояи эҳтироми тарафайн, масъулият ва ҳамдигарфаҳмӣ ба роҳ монда шавад. Омӯзгор бояд ба андешаи хонанда гӯш диҳад, қобилияти ӯро ба назар гирад ва дар баробари ин, хонанда низ бояд ба талаботи таълимӣ ва қоидаҳои муассиса эҳтиром гузорад.
Эҳтироми омӯзгор аз фарҳанги умумии инсонӣ ва муносибати ҷомеа ба дониш сарчашма мегирад. Вақте мо устодро эҳтиром мекунем, дар асл ба дониш, таҷриба, меҳнат ва заҳмати ӯ арҷ мегузорем. Ҳар як шахси муваффақ дар роҳи зиндагии худ устодоне дорад, ки ба ӯ дониш омӯхта, роҳи дурустро нишон додаанд ва дар ташаккули шахсияташ саҳм гузоштаанд. Сухани неки омӯзгор метавонад солҳои зиёд дар хотири шогирд боқӣ монад. Баъзан як маслиҳати саривақтӣ, дастгирии самимӣ ё сухани рӯҳбаландкунанда ба хонанда неру мебахшад, то ба қобилияти худ бовар кунад ва барои расидан ба ҳадафҳои худ кӯшиш намояд. Аз ин рӯ, таъсири омӯзгор ба ҳаёти инсон метавонад аз доираи як дарс ва як давраи таҳсил хеле фаротар равад.
Рӯзи омӯзгор танҳо рӯзи табрик ва эҳдои гул нест. Ин сана фурсати муносибест барои андеша кардан дар бораи арзиши таълиму тарбия, масъулияти омӯзгор ва саҳми бузурги ӯ дар рушди ҷомеа. Қадршиносии устод бояд дар муносибати ҳаррӯзаи мо ба дониш, мактаб, китоб, меҳнат ва худи омӯзгор ифода ёбад. Беҳтарин арҷгузорӣ ба устод донишомӯзӣ, рафтори шоиста, эҳтироми дигарон ва истифодаи дониш барои ободии ҷомеа мебошад. Дар шароити рушди босуръати илм, технология ва дигаргуниҳои иҷтимоӣ вазифаи омӯзгор боз ҳам муҳимтар мегардад. Ҷомеа ба омӯзгорони донишманд, навовар, масъулиятшинос ва соҳибмаҳорат ниёз дорад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани мақоми касбии омӯзгор, фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти ӯ, такмили ихтисос ва дастгирии ташаббусҳои омӯзгорон аз омилҳои муҳими рушди низоми таълиму тарбия ба ҳисоб меравад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи рушди соҳаи маориф ва баланд бардоштани мақоми омӯзгор таваҷҷуҳи пайваста зоҳир мегардад. Тақвияти заминаи моддию техникии муассисаҳои таълимӣ, рушди инфрасохтори соҳаи маориф, такмили мазмуну сифати таълим ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти омӯзгорон аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоӣ ба ҳисоб мераванд. Ин раванд масъулияти аҳли маорифро низ барои истифодаи самараноки имкониятҳои фароҳамомада ва баланд бардоштани сифати таълиму тарбия бештар мекунад. Дар чунин шароит омӯзгор бояд ба рисолати касбии худ бо эҳсоси баланди масъулият муносибат намояд. Зеро ҳар дарси ӯ метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинии як инсон таъсир расонад, ҳар сухани ӯ метавонад дар интихоби роҳи зиндагии шогирд нақш гузорад ва ҳар дастгирии саривақтӣ метавонад истеъдодеро кашф намояд, ки дар оянда барои ҷомеа манфиатбахш хоҳад буд.
Пас, омӯзгорро метавон яке аз меъморони маънавии ҷомеа номид. Ӯ бо қалам ва китоб, бо дониш ва таҷриба, бо меҳру муҳаббат ва масъулият шахсияти насли ояндаро ташаккул медиҳад. Арҷ гузоштан ба омӯзгор маънои арҷ гузоштан ба дониш, маърифат ва ояндаи ҷомеаро дорад. Рӯзи омӯзгор моро ба ҳамин арзиши бузург боз ҳам бештар таваҷҷуҳ кардан водор месозад. Бигзор мақоми омӯзгор дар ҷомеа ҳамеша баланд бошад, заҳмати устодон қадр карда шавад ва ҳар як омӯзгор тавонад бо дили гарму неруи тоза насли донишманд, соҳибмаърифат, ватандӯст ва масъулиятшиносро ба камол расонад. Зеро ояндаи ҷомеа аз сатҳи дониш, фарҳанг ва маърифати насли нав вобаста аст ва дар ташаккули ин сармояи маънавӣ саҳми омӯзгор беназир мебошад.
Мусаллама ФАЙЗУЛЛОЕВА,
муаллими калони кафедраи технологияҳои
иттилоотӣ ва иқтисод
